مناطق ارسباران
براساس اعلام سازمان بین المللی یونسکو جنگلهای ارسباران در زمره 15 منطقه غنی جهان از نظر تنوع ژنهای گیاهی و جانوری است و از بین رفتن این تنوع ژنتیکی دراثر کم توجهی یا بی توجهی اثرات جبران ناپذیری دارد . جنگلهای ارسباران با 164 هزار هکتار وسعت در محدوده کوههای قره داغ و رودخانه ارس قرار گرفته است .
ارسباران منطقه وسیعی است که دارای 900 هزار هکتار وسعت بوده و از دو بخش ارسباران شمالی و جنوبی تشکیل می شود . جنگلهای ارسباران یک منطقه حفاظتی است و یونسکو ( سازمان علمی فرهنگی ملل متحد ) آن را به عنوان منطقه ای حفاظتی و ذخیره گاه بیوسفر ( ژنتیکی ) در کره زمین مطرح کرده است .
براساس آخرين تقسيمبندي صورت گرفته، پوشش گياهي ايران به پنج ناحيه بزرگ تقسيم شده كه عبارتند از: جنگلهاي هيركاني در سواحل جنوبي درياي خزر، ناحيه ارسباراني در منطقه ارسباران كه محدوده كمي را در بر ميگيرد،ناحيه زاگرسي در امتداد كوههاي زاگرس در غرب كشور، ناحيه خليج عماني در جنوب كشور و سواحل شمالي خليج فارس و درياي عمان و ناحيه ايراني و توراني. در اين ميان جنگلهاي هيركاني از ارزشهاي زيستمحيطي بالايي برخوردار است. در گزارشي كه در پي ميآيد اهميت مهمترين عوامل تخريب اين جنگلها در گفتوگو با دكتر علياصغر درويش صفت، استاد دانشگاه تهران بررسي شده است. تاكنون مطالعات متعددي درباره جنگلهاي هيركاني صورت گرفته به طوريكه تاكنون 2 بار سازمان جنگلها و مراتع، يك بار قبل و يك بار پس از انقلاب، براساس نقشههاي هوايي، نقشه مربوط به اين جنگلها را تهيه كرده و با توجه به تغييرات رخداده و ضرورت بهنگام شدن اين نقشهها، براي بار سوم نقشه جنگلهاي اين ناحيه در دست تهيه است.نكتهاي كه وجود دارد اين كه در اغلب مطالعات به سطح جنگلها پرداخته ميشود در حالي كه بايد به كيفيت جنگلها هم توجه شود تا مشخص شود در حال حاضر، ما به عنوان جنگل چه داريم. آيا هنوز گونههاي با ارزش جنگلي به صورت متراكم وجود دارد يا از درون تهي شدهاند.نكته ديگر اين كه در طول همه اين سالها جنبه تجاري جنگلهاي هيركاني بيش از ساير جنبهها و ارزشهاي آن مورد توجه بوده است.اين مقدمهاي است كه دكتر درويشصفت پيش از ورود به بحث به آن اشاره ميكند سپس با تأكيد بر اين كه هر ساله از كميت و كيفيت جنگلها كاسته ميشود، وجود دامداريهاي سنتي در درون جنگل، تعرض برخي كشاورزان حاشيهنشين به اراضي جنگلي، تجاوزات گسترده افراد سودجو و زمينخوار به زمينهاي جنگلي و ضعف برنامهريزي و مديريت نادرست جنگل را از جمله عواملي ميداند كه سبب تخريب جنگل به ويژه جنگلهاي شمال شده است.به گفته درويش صفت، «چراي دام در داخل جنگل سبب ميشود تا علوفه كف جنگل، نهالهاي كوچك و سرشاخه درختان نابود شود. اين در حالي است كه اينگونه دامداري هيچگونه توجيه اقتصادي ندارد و تنها روي زادآوري جنگل اثر سوء برجاي ميگذارد و بهطور كلي تجديد حيات جنگل را به مخاطره مياندازد.
پارك ملي ارسباران
یكی از مناطق منحصر به فرد حفاظتی زیستی ایران ارسباران نام دارد. ارسباران به عنوان منطقهای ویژه به لحاظ پوشش گیاهی و گونههای جانوری، یكی از مناطق حفاظت شدهای است كه سالهاست پروژههای شكار ممنوع، حفاظت رویشی و دورههای پژوهشی در آن به اجرا درمیآید تا از روند تخریبی پوشش گیاهی آن جلوگیری شود و گونههای در معرض انقراض جانوری به زاد و ولد متعادلی دست یابند.
ارسباران بعد از سپری كردن دورههای حفاظتی، قابلیت این را پیدا كرده كه بخشهایی از آن به پارك ملی ارتقاء یابد و در معرض و دسترس علاقهمندان طبیعت قرار گیرد.
این منطقه زیبای كوهستانی از مناطق رویشی نادر و زیستكرهای ارزشمند برای گونههای كمیاب جانوری است. ارسباران واقع در حاشیه جنوبی رودخانه مرزی ارس در استان آذربایجان شرقی، با مساحتی برابر با ۸۰۶۵۴ هكتار در سال ۱۳۵۲ حفاظت شده اعلام شد، در سال ۱۳۵۵ نیز به دلیل دربرداشتن زیست بومهای گوناگون، ارزش بیولوژیك بسیار بالا و گونههای گیاهی و جانوری منحصر به فرد، به عنوان ذخیرهگاه زیست كره شناخته شد.
علاوه بر آن مساحتی حدود ۲۹۰۰ كیلومتر مربع از دامنههای جنگلی آن به عنوان منطقه رویشی ارسباران با جنگلهای نیمهمرطوب نشانهگذاری و تحت حفاظتاست. پوشش جنگلی این رویشگاه در گذشتهای نهچندان دور از وسعت بیشتری برخوردار بود. وجود ۱۰۷۲ گونه علفی و ۹۷ گونه چوبی در این منطقه كوچك، نشانه تنوع زیستی گیاهی بسیار زیاد آن است و مهمترین مشخصه آن محسوب میشود.
دامنه ارتفاعی ۲۵۶ تا ۲۸۹۶ متر، بارندگی ۲۷۵ میلیمتر و دمای متوسط سالیانه ۱۰ درجه سانتیگراد، منطقه را دارای اقلیمهای نیمهخشك و نیمهمرطوب معتدل كرده است. این منطقه از نظر حفظ ذخایر ژنتیكی از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است، از جمله گونههای گیاهی مهم منطقه میتوان «آوری، ممرز، گردو، چنار، كیكم، عاق، زرشك، گیلاس، آلبالو، سرخدار، هفت كول، ارسل، زغال اخته، آلوچه، انار وحشی، زالزالك و ... انواع نعنا عیان، پامچال، آلاله و گراسها» را برشمرد. گونههای مهم جانوری منطقه عبارتند از: بز، پازن، قوچ، میش، گراز، خرس قهوهای، گرگ، سیاگوش، روباه، خرگوش، پلنگ، كبك، قرقاول ارسبارانی، هما، انواع شكاریها، یله مار، تیرك مار، گرز، مار و... .اما مهمترین و كمیابترین گونه جانوری شناخته شده ارسباران نوعی پرنده نادر به نام «سیاه خروس قفقازی» است كه این منطقه یكی از معدود زیستگاههای آن بهحساب میآید. قرقاول ارسبارانی و مارال دو گونه دیگر در معرض خطر انقراض این منطقه هستند كه نسل در خطر آنها با برنامههای حفاظتی احیاء و جمعیت آنها در حال حاضر آمار مطلوبی دارد.
هماهنگیهای لازم برای انجام طرح ارتقاء منطقه حفاظت شده ارسباران به پارك ملی با دستگاههای مربوط انجام شده است و با تأیید شورای عالی محیطزیست بخشی از این منطقه به پارك ملی تبدیل میشود. با این حساب در آیندهای نزدیك ارسباران به عنوان بیستمین پارك ملی ایران، كانون توجه گردشگران طبیعت و مركز بهرهبرداری موضوعات اكولوژیستی و پژوهشی خواهد بود.
